Cán cân thanh toán quốc tế (hay còn gọi là BOP) là một khái niệm thường xuất hiện trong những bài giảng về kinh tế học. BOP được dùng để xác định sự thay đổi trong các dòng vốn của nước ngoài. Đồng thời, nó có tác động trực tiếp đến tỷ giá hối đoái. Tỷ giá hối đoái là một yếu tố làm tăng rủi ro trong những khoản đầu tư quốc tế. Vậy cụ thể, cán cân thanh toán quốc tế là gì? Bài viết sau đây sẽ cung cấp cho bạn những kiến thức tổng hợp nhất về định nghĩa này.
Cán cân thanh toán quốc tế là gì?
Cán cân thanh toán (Balance of Payment) chính là tổng hợp tất cả những giao dịch ở dưới hình thức tiền tệ của quốc gia này đối với quốc gia khác. Trong đó:
- Những giao dịch thương mại thì sẽ được thực hiện bởi các cá nhân, doanh nghiệp cư trú ở trong nước hay Chính phủ của quốc gia đó.
- Đối tượng giao dịch thương mại sẽ bao gồm những loại hàng hóa, dịch vụ, tài sản, vốn,…
Tổng hợp của những giao dịch này có ở trong bản báo cáo của mỗi quốc gia và trong một khoảng thời gian nhất định.
Vai trò của cán cân thanh toán quốc tế
- Ở tầm vi mô: Cán cân thanh toán thể hiện được cung cầu ngoại tệ và dự đoán về sự biến động tỷ giá hối đoái. Ngoài ra, nó còn gây ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh xuất nhập khẩu cùng với kinh doanh ngoại tệ.
- Ở tầm vĩ mô: Cán cân thanh toán thể hiện được chính sách đối ngoại nói chung cùng với chính sách thương mại quốc tế nói riêng. Nó kiểm soát được sự di chuyển của những dòng vốn như đầu tư nước ngoài (FDI và ODA), hoạt động xuất khẩu vốn. Ngoài ra, cán cân thanh toán sẽ gây ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường tiền tệ quốc gia và hoạt động điều hành chính sách tỷ giá.
Ý nghĩa của cán cân thanh toán quốc tế
Cán cân thanh toán quốc tế là một chỉ số mang ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với mỗi quốc gia bởi vì:
- Cán cân thanh toán quốc tế của một quốc gia biểu thị tình trạng tài chính và kinh tế của quốc gia đó.
- Báo cáo cán cân thanh toán có thể sẽ được sử dụng như một tài liệu thống kê để xác định xem giá trị tiền tệ của quốc gia đó đang ở mức tăng hay giảm.
- Dựa vào cán cân thanh toán quốc tế, chính phủ của mỗi quốc gia có thể đưa ra những quyết định chính sách tài khóa hoặc thương mại tối ưu nhất.
- Cán cân thanh toán cung cấp những thông tin quan trọng để phân tích và hiểu những giao dịch kinh tế của một quốc gia với các quốc gia khác.
- Báo cáo cán cân thanh toán quốc tế sẽ cho chúng ta thấy được một bản đối chiếu giữa các khoản tiền thực tế thu được từ nước ngoài với các khoản tiền mà thực tế nước đó chi ra đối với nước ngoài trong một thời kỳ nhất định cho phép chính phủ đưa ra những quyết sách về điều hành kinh tế vĩ mô cụ thể như chính sách xuất nhập khẩu hay chính sách tỷ giá…
- Bằng việc nghiên cứu cán cân thanh toán quốc tế và những thành phần của nó, ta có thể xác định các xu hướng có thể có lợi hoặc hại cho nền kinh tế của một quốc gia. Từ đó, đưa ra những giải pháp, chiến lược thích hợp.
Phân loại cán cân thanh toán quốc tế
Cán cân thanh toán quốc tế được chia thành 4 loại chính:
- Cán cân thời điểm: Phản ánh những khoản thu và chi ngoại tệ của người cư trú và không cư trú trong một thời điểm nhất định.
- Cán cân thời kỳ: Phản ánh những khoản thu và chi ngoại tệ của người cư trú và không cư trú tại một thời kỳ nhất định.
- Cán cân song phương: Phản ánh những khoản thu và chi ngoại tệ giữa hai quốc gia.
- Cán cân đa phương: Phản ánh những khoản thu và chi ngoại tệ giữa một quốc gia với phần còn lại của thế giới.
Nội dung của cán cân thanh toán quốc tế
Cán cân thanh toán quốc tế gồm 4 thành tố sau:
- Cán cân vãng lãi (tiếng Anh là Current Account)
- Cán cân vốn (tiếng Anh là Capital Account)
- Nhầm lẫn và sai sót (tiếng Anh là Errors and Omissions)
- Cán cân bù đắp chính thức (tiếng Anh là Official Reserve)
>> Đọc thêm: “Khoảnh khắc Minsky” là gì?
Cán cân vãng lai
Cán cân vãng lai trong cán cân thanh toán quốc tế là khoản mục ghi chép những giao dịch về hàng hóa cũng như dịch vụ giữa người cư trú trong nước đối với người cư trú ngoài nước. Cán cân vãng lai sẽ ghi chép những giao dịch xuất nhập khẩu thương mại hàng hóa và dịch vụ. Đồng thời, nó cũng ghi nhận những khoản thu nhập như: tiền lương, lãi suất cũng như lợi nhuận chuyển về nước. Cùng với đó là những khoản chuyển giao như: quà biếu, viện trợ đóng góp,…
Cán cân vãng lai bao gồm 4 khoản mục sau:
- Cán cân thương mại (tiếng Anh là Trade Balance)
Đây là một thành phần trọng yếu đối với tài khoản vãng lai của cán cân thanh toán. Nó ghi lại những thay đổi trong quá trình xuất – nhập khẩu của một quốc gia trong một thời gian nhất định. Đồng thời, cán cân thương mại cũng biểu thị mức chênh lệch giữa xuất khẩu và nhập khẩu. Cán cân thương mại sẽ thặng dư nếu giá trị xuất khẩu lớn hơn nhập khẩu. Nếu như xuất khẩu nhỏ hơn nhập khẩu thì cán cân thương mại sẽ thâm hụt. Khi xuất khẩu và nhập khẩu bằng nhau thì cán cân thương mại ở trạng thái cân bằng.
Cán cân thương mại chịu sự tác động của những yếu tố như lạm phát, tỷ giá, giá thế giới, chính sách thương mại quốc tế và khoản thu nhập của người tiêu dùng. Ngược lại, cán cân thương mại có ảnh hưởng đến cán cân thanh toán quốc tế. Đồng thời, nó cũng tác động trực tiếp đến cung và cầu giá cả hàng hóa, biến động tỷ giá cũng như lạm phát.
- Cán cân dịch vụ (tiếng Anh là Service Balance)
Cán cân dịch vụ phản ánh toàn bộ những khoản thu chi từ hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ giữa người cư trú và không cư trú tại một quốc gia hoặc vùng lãnh thổ. Nó bao gồm những khoản thu và chi từ các hoạt động dịch vụ vận tải, xây dựng, du lịch, tài chính, ngân hàng, bảo hiểm, bưu chính viễn thông,…
Cách tính và ghi nhận cán cân dịch vụ tương tự cán cân thương mại. Cụ thể:
Những hoạt động xuất khẩu dịch vụ làm phát sinh khoản cung ngoại tệ sẽ được ghi nhận là CÓ với dấu dương (+). Những trường hợp nhập khẩu dịch vụ làm phát sinh khoản cầu ngoại tệ, được ghi nhận là NỢ với dấu âm (-).
Cán cân dịch vụ chịu sự ảnh hưởng bởi những yếu tố như thu nhập, tỷ giá, giá cả dịch vụ hay chính trị – xã hội. Những quốc gia có chất lượng dịch vụ thấp sẽ phải nhập khẩu dịch vụ từ nước ngoài. Chính vì thế, cán cân dịch vụ luôn thâm hụt tại những quốc gia này.
- Cán cân thu nhập (tiếng Anh là Income Balance)
Cán cân thu nhập gồm những khoản thu nhập của người lao động (đó là tiền lương, thưởng), thu nhập từ đầu tư cùng tiền lãi của người cư trú và không cư trú. Cán cân thu nhập chịu tác động của các yếu tố như môi trường kinh tế, quy mô thu nhập, chính trị xã hội.
- Cán cân chuyển giao vãng lai một chiều (tieesng Anh là Unilateral Transfer)
Cán cân vãng lai một chiều là danh mục ghi nhận những khoản viện trợ không hoàn lại, quà tặng. Ngoài ra nó cũng bao gồm những chuyển giao bằng tiền hoặc hiện vật cho mục đích tiêu dùng. Tất cả những hành động trên đều xảy ra giữa người cư trú và không cư trú tại một vùng lãnh thổ hoặc một quốc gia. Cán cân chuyển giao vãng lai một chiều bị tác động bởi những yếu tố như: kinh tế, chính trị, xã hội,…
Cán cân vốn
Cán cân vốn chính là một bộ phận của cán cân thanh toán. Nó ghi lại tất cả các giao dịch về tài sản bao gồm tài sản thực hoặc tài sản tài chính giữa người cư trú trong nước đối với người cư trú nước ngoài. Trong đó, tài sản thực bao gồm những loại hàng hóa, dịch vụ, thiết bị,… Còn tài sản tài chính sẽ bao gồm tiền gửi, cổ phiếu, trái phiếu,…
Cán cân vốn phản ánh những giao dịch kinh tế giữa người cư trú đối với người không cư trú về chu chuyển vốn trong đầu tư danh mục, đầu tư trực tiếp, vay hoặc trả nợ nước ngoài, chuyển giao vốn một chiều cùng nhiều hình thức khác.
Cán cân vốn bao gồm:
- Cán cân vốn dài hạn: Là những dòng vốn dài hạn chảy vào và ra khỏi một quốc gia. Bao gồm những khoản đầu tư trực tiếp, gián tiếp và những loại vốn dài hạn khác. Có 4 nhân tố ảnh hưởng đến cán cân vốn dài hạn. Chúng bao gồm: hiệu quả biên của vốn đầu tư, tỷ suất lợi nhuận kỳ vọng dài hạn, môi trường đầu tư cùng môi trường kinh tế, chính trị – xã hội.
- Cán cân vốn ngắn hạn: Là những dòng vốn ngắn hạn chảy vào và ra khỏi một quốc gia. Bao gồm: tiền gửi, tín dụng thương mại ngắn hạn, kinh doanh ngoại hối, mua bán có giá trị ngắn hạn,… Các nhân tố có ảnh hưởng đến cán cân vốn ngắn hạn bao gồm: tỷ suất lợi tức kỳ vọng ngắn hạn, chênh lệch tỷ giá, môi trường đầu tư, chính sách tín dụng, môi trường kinh tế, chính trị – xã hội,…
- Cán cân vốn chuyển giao một chiều: Bao gồm những khoản chuyển giao vốn một chiều như là: viện trợ không hoàn lại với mục đích đầu tư hoặc các khoản nợ được xóa. Các nhân tố có ảnh hưởng đến nó là quan hệ chính trị ngoại giao và hợp tác kinh tế – chính trị – xã hội.
Nhầm lẫn và sai sót
Sự tồn tại của những khoản mục nhầm lẫn và sai sót có thể đến từ các nguyên nhân sau:
- Giao dịch kinh tế giữa người cư trú và người không cư trú phong phú đa dạng. Do đó, trong quá trình thống kê và sao chép những danh mục thương mại có thể sẽ xảy ra sai sót.
- Những ghi nhận trong cán cân thanh toán quốc tế có thể được ghi nhận vào những thời gian khác nhau. Do đó, sẽ có sự chênh lệch do tác động kinh tế của các thời điểm khác nhau.
- Nhằm mục đích trốn thuế nên một số khai báo với giá trị thực có sự khác biệt.
- Không thể thống kê được những giao dịch kinh tế ngầm và không chính thức.
Cán cân bù đắp chính thức
Cán cân bù đắp chính thức là một loại hình cân đối tài khoản kế toán nhằm mục đích đưa những khoản mục ở các bên CÓ và Nợ có tổng bằng 0.
Cán cân bù đắp chính thức gồm 3 khoản mục là:
- Dự trữ ngoại hối quốc gia: Gồm nững dự trữ bằng vàng, ngoại tệ mạnh và những giấy tờ mang giá trị bằng ngoại tệ. Quy mô dự trữ ngoại hối lớn hay nhỏ phụ thuộc vào chế độ tỷ giá mà quốc gia đó lựa chọn áp dụng. Chúng bao gồm chế độ tỷ giá thả nổi và tỷ giá cố định.
- Vay nợ từ quỹ tiền tệ quốc tế IMF và những ngân hàng Trung ương khác
- Thay đổi dự trữ của những ngân hàng Trung ương khác bằng đồng tiền của quốc gia độc lập thanh toán.
Mối quan hệ trong cán cân thanh toán quốc tế
Mối quan hệ giữa những thành tố trong cán cân thanh toán được thể hiện như sau:
Cán cân tổng thể = Cán cân vãng lai + Cán cân vốn + Nhầm lẫn và sai sót
Cán cân bù đắp chính thức = – Cán cân tổng thể
Cán cân thanh toán quốc tế = Cán cân tổng thể + Cán cân bù đắp chính thức = 0
Nguồn: FTV
Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Nội dung chỉ mang tính chất tham khảo và không phải là lời khuyên đầu tư. Các nhà đầu tư sẽ tự chịu trách nhiệm nếu có rủi ro.